Trwające od 2023 roku prace nad wpisem kultury Lachów na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wchodzą w swoją finalną fazę. Wielomiesięczny proces przygotowania wniosku, realizowany przez Małopolskie Centrum Kultury Sokół, zbliża się obecnie do etapu domknięcia. Kolejne konsultacje zaplanowano w siedzibie Małopolskiego Centrum Kultury SOKÓŁ na 6 maja 2026 roku.
Jak dotąd odbyły się liczne konsultacje terenowe, analizy materiałów źródłowych oraz spotkania środowiskowe. Pozwoliło to na zebranie i uporządkowanie rozproszonej wiedzy, która dziś układa się w spójną, wielogłosową narrację o żywej kulturze Lachów.
Podsumowanie dotychczasowych działań jednoznacznie wskazuje, że kultura Lachów stanowi klasyczny przykład wciąż funkcjonującego systemu kulturowego. Jej trwałość opiera się na mechanizmach transmisji międzypokoleniowej oraz wielowątkowym przekazie praktyk i znaczeń.
Przygotowywany wniosek obejmuje Lachów Sądeckich, Limanowskich, Szczyrzyckich oraz Lachów od Dobrej.
Małopolskie Centrum Kultury Sokół informuje, że nie mamy do czynienia ze zbiorem izolowanych zjawisk, lecz z dynamiczną strukturą, w której poszczególne elementy (obrzędowość, język, muzyka, taniec, strój) pozostają w relacji wzajemnego dopełniania.
Szczególną rolę w tej strukturze odgrywa obrzędowość doroczna i rodzinna, pełniąca funkcję kulturowego „szkieletu czasu”. To ona organizuje rytm życia wspólnoty, nadając sens kolejnym momentom cyklu rocznego i biograficznego. Obecny etap prac koncentruje się na jej pogłębionej dokumentacji – od Adwentu, przez Boże Narodzenie i okres kolędniczy, zapusty, Wielki Post i Wielkanoc, aż po obrzędy wiosenne, letnie, dożynkowe i zaduszne. Analiza obejmuje zarówno praktyki liturgiczne, jak i działania o charakterze symbolicznym i magicznym, odsłaniając ich wewnętrzną logikę kulturową.
Nie mniej istotne są formy wyrazu artystycznego, które należy rozumieć jako system znaków – nośników znaczeń i tożsamości. Muzyka, taniec, gwara oraz strój ludowy tworzą spójny kod komunikacyjny, w którym ujawnia się przynależność, status społeczny oraz pamięć wspólnoty. Ich funkcjonowanie nie ogranicza się do przestrzeni scenicznej – przeciwnie, pozostają one elementem praktyk codziennych i świątecznych, co stanowi o szczególnej wartości tego dziedzictwa.
Kluczowym aspektem całego procesu pozostaje aktywny udział depozytariuszy, czyli samych nosicieli tradycji. To oni – poprzez swoją wiedzę, pamięć i praktykę – współtworzą treść wniosku, nadając mu charakter autentycznego świadectwa kultury przeżywanej, a nie jedynie rekonstruowanej. W tym sensie wpis nie jest wyłącznie aktem formalnym, lecz rezultatem dialogu pomiędzy instytucjami a wspólnotą.
Nad całością prac czuwają Monika Kurzeja oraz Patryk Rutkowski jako przedstawiciele Małopolskie Centrum Kultury SOKÓŁ, we współpracy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa (dotychczas funkcję tę pełniła Agata Mucha) oraz szeregiem instytucji lokalnych, w tym Stowarzyszeniem Lachów Sądeckich, Związkiem Szczyrzycan, Gminnym Ośrodkiem Kultury w Kamionce Wielkiej, Gminnym Ośrodkiem w Gródku nad Dunajcem, Gminnym Ośrodkiem Kultury w Podegrodziu oraz Gminnym Ośrodkiem Kultury w Dobrej. Ta rozbudowana sieć współpracy unaocznia, że dziedzictwo niematerialne nie istnieje bez wspólnoty – jest efektem relacji, zaangażowania i współodpowiedzialności.
Kolejne konsultacje zaplanowano w siedzibie Małopolskiego Centrum Kultury SOKÓŁ na 6 maja 2026 roku.
Źródło: Małopolskie Centrum Kultury Sokół w Nowym Sączu.
